Ücret Ödenmeden Cihaz Teslim Edilir mi? Hapis Hakkı

Kısa cevap: Hayır, zorunda değilsiniz. Aksi kararlaştırılmadıysa onarım ücreti cihaz teslim edilirken ödenir (TBK m. 479). Ödenmezse cihazı borç ödeninceye kadar tutabilirsiniz; buna hapis hakkı denir (TMK m. 950). Ama bu hakkın istisnaları var ve müşteri hiç ödemezse cihazı kendi başınıza satamazsınız.

"Şimdi param yok, akşam getiririm." Her teknik servisin haftada birkaç kez duyduğu cümle. Cihazı verirseniz para çoğu zaman gelmez; vermezseniz müşteri "cihazımı rehin tutuyorsunuz" diye sesini yükseltir. Bu yazıda kanunun size ne hak tanıdığını, bu hakkın sınırlarını ve pratikte nasıl kullanılacağını anlatıyoruz.

Not: Bu yazı genel bilgilendirmedir, hukuki danışmanlık değildir. Tutarı yüksek ya da tartışmalı durumlarda bir avukata danışın.

Ücret ne zaman ödenir?

Müşteriyle aranızdaki ilişki bir eser sözleşmesidir: siz onarımı yaparsınız, müşteri bedelini öder (TBK m. 470). Kanun ödeme anını açıkça söyler: iş sahibinin bedel ödeme borcu, eserin teslimi anında muaccel olur (TBK m. 479).

Yani ödeme ile teslim aynı anda gerçekleşir. Buna karşılıklı sözleşmelerin genel kuralı da eklenir: ifayı isteyen tarafın kendi borcunu ifa etmiş ya da ifayı önermiş olması gerekir (TBK m. 97). Müşteri cihazını istiyorsa ücreti de önermelidir.

Hapis hakkı: cihazı tutma hakkınız

Medeni Kanun bu durumu doğrudan düzenler:

Alacaklı, borçluya ait olup onun rızasıyla zilyedi bulunduğu taşınırı veya kıymetli evrakı, borcun muaccel olması ve niteliği itibarıyla bu eşyanın alacak ile bağlantısı bulunması halinde, borç ödeninceye kadar hapsedebilir. — TMK m. 950

Teknik servis için dört koşul da genellikle sağlanır:

Tacirler arasında bağlantı şartı daha da gevşektir: zilyetlik ve alacak ticari ilişkiden doğmuşsa bağlantı var sayılır (TMK m. 950/2). Düzenli çalıştığınız bir şirketin başka bir işten kalan borcu için de cihazı tutabilirsiniz. Tüketici müşteride bu karine yoktur; yalnızca o cihazın ücreti için tutabilirsiniz.

Hapis hakkının kullanılamadığı durumlar

Kanun üç istisna sayar (TMK m. 951):

1. Paraya çevrilmeye elverişli olmayan eşya. Satılamayacak, değeri olmayan şeyler tutulamaz.
2. Sizin üstlendiğiniz bir yükümlülükle ya da müşterinin talimatıyla bağdaşmayan haller. Müşteriye "cihazı bugün al, parayı ay sonunda ödersin" dediyseniz, teslim günü ödeme şartı koşamazsınız. Söz verdiğiniz anda alacak muaccel olmaktan da çıkar.
3. Kamu düzeniyle bağdaşmayan haller.

Dikkat edilmesi gereken bir nokta daha: müşteri borç ödemeden aciz duruma düşerse, alacak henüz muaccel olmasa bile hapis hakkı kullanılabilir (TMK m. 952).

Müşteri tutara itiraz ediyorsa

Hapis hakkının en çok tartışıldığı yer burasıdır. Müşteri "bana 500 lira demiştiniz, 1.500 istiyorsunuz" diyorsa, mesele artık ödeme değil, bedelin kendisidir.

Kanuna göre başlangıçta yaklaşık olarak söylenen bedel, müşterinin kusuru olmadan aşırı ölçüde aşılacaksa, müşteri sözleşmeden dönebilir (TBK m. 482). Bu yüzden hapis hakkını tartışmasız kullanmanın ön şartı, fiyatın onarımdan önce yazılı olarak onaylanmasıdır. Bunu nasıl yapacağınızı ayrı bir yazıda anlattık: Müşteri onayı olmadan onarım yapılır mı?

Müşteri hiç gelmezse ya da ödemezse

Cihazı tutmak borcu tahsil etmek demek değildir. Ödeme hiç gelmezse:

• Borç ödenmez ve yeterli güvence gösterilmezse, müşteriye önceden bildirimde bulunarak cihazın teslime bağlı rehin hükümlerine göre paraya çevrilmesini isteyebilirsiniz (TMK m. 953). Bu, icra dairesi üzerinden yürür.
• Cihazı kendi başınıza satmak ya da parçalarını kullanmak bu yolun yerine geçmez; müşteri sonradan tazminat isteyebilir.
• Onarım ücreti alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 147/6).

Uzun süre alınmayan cihazlar için izlenecek yolu teslim alınmayan cihaz rehberinde adım adım yazdık.

Pratikte nasıl yönetilir?

Hapis hakkı son çaredir. Çoğu durumda sorun, iş başlamadan önce çözülür.

Onarımdan önce

• Arıza tespitinden sonra fiyatı yazılı iletin ve onay alın. Cevabı servis kaydına not edin.
• Pahalı parça gerekiyorsa kapora isteyin. Parçayı siz sipariş ediyorsunuz; müşteri vazgeçerse parça elinizde kalmasın.
• Teslim koşulunu baştan söyleyin: "Cihaz ödeme yapılınca teslim edilir." Servis formuna da yazın.

Teslim anında

• Ödemenin tamamı yapılmadıysa kısmi tahsilatı ve kalan tutarı tarihle kayda geçirin.
• Müşteriye güveniyorsanız veresiye teslim edebilirsiniz; ama bu bir tercihtir, hak değil. Veresiye teslim ettiğiniz anda hapis hakkınızdan vazgeçmiş olursunuz, elinizde yalnızca alacak kaydı kalır.
• Veresiye teslimde müşterinin imzasını ya da yazılı onayını alın: "SRV-1042, kalan 750 ₺, 30 Eylül'e kadar ödenecek."

Nazik bir dil

Hapis hakkını kullanmak, müşteriyle kavga etmek demek değildir.

Ahmet Bey, cihazınız hazır. Ödemeyle birlikte hemen teslim ediyoruz. Bugün uygun değilse cihazınızı güvenle saklıyoruz, istediğiniz gün alabilirsiniz.

Mehmet Bey, bugün 500 ₺ ödeyip cihazınızı alabilirsiniz. Kalan 750 ₺'yi 30 Eylül'e kadar ödeyeceğinizi yazılı olarak onaylamanızı rica ederiz.

Kalan borcu kayıt altında tutmak

Veresiye teslimin asıl riski unutulmaktır. Defterde bir satır, WhatsApp'ta bir mesaj; üç ay sonra kimse hatırlamaz.

İşletme Yönetim'de servis kaydına aldığınız kaporayı ya da kısmi ödemeyi işlersiniz; cihazı "Teslim edildi" yaptığınızda ödenmeyen kısım kendiliğinden müşterinin borcu olarak kalır. Kasaya yalnızca gerçekten alınan para girer. Kasa ekranındaki Alacaklarım sekmesi kimin ne kadar borcu olduğunu ve kaç gündür beklediğini listeler; her satırdan tek tuşla tahsilat alır ya da WhatsApp'tan hatırlatma gönderirsiniz. Veresiye hatırlatmanın nasıl kırmadan yapılacağını borç hatırlatma mesajları yazısında örnekleriyle anlattık.

Cari ve veresiye takibinin genel mantığı için: Cari hesap ve veresiye takibi.

Sık sorulan sorular

Ücret ödenmeden cihazı teslim etmek zorunda mıyım?

Hayır. Onarım ücreti, aksi kararlaştırılmadıysa cihaz teslim edilirken muaccel olur (TBK m. 479). Karşılıklı sözleşmede ifayı isteyen tarafın kendi borcunu ifa etmesi ya da ifayı önermesi gerekir (TBK m. 97). Ayrıca hapis hakkı sayesinde ödenmemiş ücret için cihazı borç ödenene kadar tutabilirsiniz (TMK m. 950).

Hapis hakkı nedir?

Alacaklının, borçluya ait olup onun rızasıyla elinde bulunan taşınır malı, alacak muaccel olmuşsa ve mal ile alacak arasında bağlantı varsa, borç ödeninceye kadar tutabilme hakkıdır (TMK m. 950). Müşterinin onarım için bıraktığı cihaz ile onarım ücreti bu bağlantının tipik örneğidir.

Hangi durumda hapis hakkı kullanılamaz?

Nitelikleri itibarıyla paraya çevrilmeye elverişli olmayan taşınırlarda; alacaklının üstlendiği yükümlülükle, borçlunun teslim sırasında ya da önceden verdiği talimatla veya kamu düzeniyle bağdaşmayan hallerde (TMK m. 951). Örneğin ödemenin ay sonunda yapılacağı baştan kararlaştırıldıysa, teslimde ödeme şartı koşamazsınız.

Müşteri hiç ödemezse cihazı satabilir miyim?

Kendi başınıza satamazsınız. Borç ödenmez ve yeterli güvence gösterilmezse, müşteriye önceden bildirimde bulunarak cihazın teslime bağlı rehin hükümlerine göre paraya çevrilmesini isteyebilirsiniz (TMK m. 953). Bu işlem icra dairesi aracılığıyla yürür.

Kurumsal müşterinin başka bir işten borcu için cihazı tutabilir miyim?

Tacirler arasında, zilyetlik ve alacak ticari ilişkiden doğmuşsa, eşya ile alacak arasındaki bağlantı var sayılır (TMK m. 950/2). Bu yüzden iki tacir arasında, aynı ticari ilişkiden doğan başka bir alacak için de hapis hakkı ileri sürülebilir. Tüketici müşteride bu karine yoktur.

Müşteri tutara itiraz ediyorsa ne olur?

Tutar baştan yaklaşık olarak söylendi ve müşterinin kusuru olmadan aşırı ölçüde aşıldıysa, müşteri sözleşmeden dönebilir (TBK m. 482). Bu yüzden fiyatı onarımdan önce yazılı olarak onaylatmak, hapis hakkını tartışmasız kullanmanın ön şartıdır.